BKED: Phần mềm mở đường cho tiếng Việt trên máy tính

Năm 1987, từ Đại học Bách khoa Hà Nội, TS. Quách Tuấn Ngọc cho ra đời BKED (Bách khoa Editor) - một trong những phần mềm soạn thảo tiếng Việt đầu tiên tại Việt Nam. Nhỏ gọn, phù hợp với những máy tính cấu hình thấp và đáp ứng nhiều nhu cầu soạn thảo tiếng Việt, BKED nhanh chóng được sử dụng rộng rãi trong trường học, cơ quan và tổ chức.

Tác giả BKED - TS. Quách Tuấn Ngọc từng là Phó Chủ nhiệm Khoa Công nghệ Thông tin (nay là Trường Công nghệ Thông tin và Truyền thông, Đại học Bách khoa Hà Nội) nhiệm kỳ 1995 - 1999.
  Thầy là Giám đốc Trung tâm Công nghệ thông tin - Bộ Giáo dục và Đào tạo giai đoạn 1996-2007; giữ cương vị Cục trưởng Cục Công nghệ thông tin, Bộ Giáo dục và Đào tạo từ năm 2007 đến năm 2015. 

TS. Quách Tuấn Ngọc cũng là tác giả của nhiều giáo trình về PASCAL, C, C++, xử lý tín hiệu số và tin học cơ bản, những tài liệu từng gắn với nhiều thế hệ sinh viên Việt Nam.

Từ hỗ trợ soạn thảo đến chuẩn hóa chính tả tiếng Việt

Sau khi tốt nghiệp Trường Đại học Bách khoa Hà Nội năm 1978 chuyên ngành Vô tuyến Điện tử, CSV Quách Tuấn Ngọc tiếp tục giảng dạy tại Trường và sang Pháp nghiên cứu. Năm 1986, thầy bảo vệ tiến sĩ tại Học viện Công nghệ Grenoble. Khi trở về Việt Nam và tiếp tục công tác tại Trường Đại học Bách khoa Hà Nội, thầy mong muốn biên soạn các giáo trình về xử lý tín hiệu số và ngôn ngữ lập trình PASCAL. Nhưng những công cụ soạn thảo khi đó chưa đáp ứng được yêu cầu về tiếng Việt, công thức và cách trình bày tài liệu kỹ thuật.

Giới hạn của các công cụ có sẵn đã thôi thúc thầy bắt tay xây dựng một công cụ mới.

Tên gọi BKED là viết tắt của Bách khoa Editor. Phần mềm được chính thức giới thiệu vào năm 1987, sau quá trình phát triển từ giữa những năm 1980.

BKED được thiết kế theo cách tiếp cận phù hợp với điều kiện phần cứng ở Việt Nam. Phần mềm có dung lượng khoảng 200 KB, rất nhỏ so với tiêu chuẩn ngày nay và khi ấy là một lợi thế đáng kể. Người dùng có thể lưu BKED trên một đĩa mềm dung lượng 1,44 MB và mang theo để sử dụng trên những máy tính khác nhau.
  Khả năng thích ứng với phần cứng cũng là một điểm đáng chú ý. BKED có thể hoạt động trên các dòng máy IBM/PC, kể cả những cấu hình thấp và nhiều loại màn hình khác nhau. Để đạt được tốc độ hiển thị phù hợp, tác giả Quách Tuấn Ngọc sử dụng giải pháp hiển thị ký tự bitmap được viết bằng assembler. Ngay từ thiết kế ban đầu, ký tự được hiển thị dưới dạng đồ họa với font bitmap, một lựa chọn kỹ thuật phù hợp với những hạn chế của máy tính thời kỳ đó.

BKED hỗ trợ chữ hoa, chữ thường, các ký tự Hy Lạp và nhiều ký hiệu đặc biệt như Δ, α, µ, ∞, π, ε, ≥; cho phép kẻ bảng và trình bày công thức. Những tính năng này đặc biệt hữu ích với giảng viên, sinh viên, nghiên cứu sinh và những người phải soạn giáo trình, báo cáo khoa học, luận văn, luận án.

Phần mềm cũng sử dụng kiểu gõ Telex cải tiến, một cách thức nhập tiếng Việt sau này trở nên phổ biến. Đáng chú ý hơn, BKED còn được xây dựng với mục tiêu hỗ trợ chuẩn hóa chính tả tiếng Việt. Người dùng có thể kiểm tra lỗi chính tả bằng lệnh F4 và áp dụng cách đặt dấu trong các trường hợp như “oà”, “oè”, “uỳ”.

Đây không chỉ là một lựa chọn về giao diện hay cách nhập liệu. Nó cho thấy một tư duy khá đặc biệt của sản phẩm: giải quyết đồng thời bài toán kỹ thuật và bài toán ngôn ngữ để máy tính có thể phục vụ tốt hơn nhu cầu của người Việt.

Đáng chú ý, GS. Hoàng Phê - Chủ tịch Hội Ngôn ngữ học Việt Nam đã dùng BKED để soạn thảo lại từ điển tiếng Việt, xuất bản năm 1990, nhờ chuẩn hóa chính tả theo kiểu BKED.

BKED sau đó áp dụng bộ mã chữ Việt theo tiêu chuẩn TCVN 5712-1993, tiếp tục cho thấy sự chuyển dịch từ một sản phẩm được tạo ra để giải quyết nhu cầu cá nhân thành một công cụ gắn với quá trình chuẩn hóa việc sử dụng tiếng Việt trên máy tính.

Sản phẩm công nghệ bước vào đời sống

Theo chia sẻ của tác giả Quách Tuấn Ngọc, thầy có hai kỷ niệm gắn với BKED. Một là lần đầu tiên thầy dùng BKED để soạn giáo trình của mình. Hai là khi BKED được sử dụng để soạn văn bản kết luận hội nghị ở Bộ Giáo dục và Đào tạo vào cuối năm 1989.
  Trước đó, văn bản kết luận sau một hội nghị có thể mất tới khoảng năm ngày để hoàn thiện do phải đánh máy, sửa chữa và in ấn nhiều lần. Khi BKED được đưa vào sử dụng, văn bản có thể được soạn thảo và in ngay sau khi cuộc họp kết thúc. Một cuộc họp kết thúc vào buổi chiều có thể đồng thời có bản kết luận được hoàn thiện ngay trong ngày.

Ngày nay, việc sửa một văn bản, định dạng một bảng biểu hay in một tài liệu chỉ mất vài thao tác. Nhưng vào thời điểm ấy, một công cụ giúp rút ngắn đáng kể quy trình từ nội dung đến văn bản hoàn chỉnh đã tạo ra thay đổi rất cụ thể trong công việc.

Từ cuối những năm 1980 sang đầu những năm 1990, BKED được sử dụng tại nhiều cơ quan, trường học và tổ chức. Từ năm học 1993-1994, BKED được đưa vào giảng dạy tại các trường học và trung tâm đào tạo tin học; nhiều sinh viên, nghiên cứu sinh cũng sử dụng phần mềm để soạn luận án, luận văn.
  Theo TS. Quách Tuấn Ngọc, mỗi bản BKED từng được bán với giá khoảng 1,5 triệu đồng - một mức giá đáng kể ở thời điểm cuối những năm 1980, đầu 1990. Phần mềm được nhiều cơ quan, tổ chức và cá nhân mua để sử dụng. Bên cạnh phần mềm, các tài liệu hướng dẫn sử dụng BKED do chính tác giả biên soạn cũng được phát hành với số lượng lớn; ước tính khoảng 120.000 cuốn đã được tiêu thụ.

Sau gần một thập niên phát triển và sử dụng rộng rãi, BKED dần nhường chỗ cho một thế hệ công nghệ mới. Máy tính ngày càng mạnh hơn, giao diện đồ họa trở nên phổ biến, Windows và Microsoft Word thay đổi cách người dùng tương tác với máy tính. 

Theo thời gian, Đại học Bách khoa Hà Nội vẫn luôn tự hào, ghi nhận BKED trong danh mục những sản phẩm nghiên cứu của cán bộ Nhà trường, đã có đóng góp trong lịch sử phát triển công nghệ thông tin Việt Nam. BKED trở thành một phần của dòng chảy công nghệ được hình thành từ chính môi trường nghiên cứu, đào tạo của Bách khoa.

Đó cũng là một lát cắt tiêu biểu của tinh thần nghiên cứu Bách khoa: bắt đầu từ bài toán thực tiễn, dùng tri thức và kỹ thuật để giải quyết vấn đề, rồi đưa kết quả nghiên cứu trở lại phục vụ cộng đồng!