Giải mã hiện tượng phát âm phổ biến của người Việt

>>> Xem bài viết trong Đặc san Đại học Bách khoa Hà Nội TẠI ĐÂY

Từ thực tế quan sát giảng dạy và sự thiếu hụt các nghiên cứu thực chứng quy mô lớn về phát âm tiếng Anh của người Việt, TS. Steve Disney - Giảng viên Khoa Giáo dục, Đại học Plymouth Marjon và ThS. Lê Nữ Cẩm Lệ - Giảng viên Khoa Ngoại ngữ, Đại học Bách khoa Hà Nội đã mở ra hành trình nghiên cứu khoa học kéo dài nhiều năm và gặt hái thành quả học thuật quan trọng khi bài báo “Word-Final /s/-/z/ Omission in Vietnamese English” (Hiện tượng lược bỏ âm cuối /s/-/z/ trong tiếng Anh của người Việt) chính thức được công bố trên Tạp chí Languages (tháng 10/2024) - tạp chí uy tín trong lĩnh vực Ngôn ngữ học, xếp hạng Q1 theo CiteScore và Q2 theo JCR.

Hợp tác nghiên cứu khoa học Việt Nam - Vương quốc Anh

Nhóm nghiên cứu được hình thành từ mối quan hệ đối tác lâu năm giưa Đại học Plymouth Marjon (Vương quốc Anh) và Đại học Bách khoa Hà Nội, nối bật là hợp tác đào tạo Chương trình song bằng Cử nhân Tiếng Anh Chuyên nghiệp Quốc tế (IPE). TS. Steve Disney - Giám đốc học thuật chương trình IPE, là người khởi xướng ý tưởng mở rộng hợp tác sang nghiên cứu khoa học.

"Chúng tôi cùng chia sẻ lĩnh vực nghiên cứu m vị học và tiếp thu ngôn ngữ thứ hai, một trong những trọng tâm là tìm hiểu cách thức người Việt sử dụng kỹ năng nói tiếng Anh trong công việc và đời sống thực tế."' - Cô Lệ chia sẻ cơ duyên kết nối với cộng sự.

Vì khoảng cách địa lý, hai nhà nghiên cứu thường trao đối công việc bằng hình thức trực tuyến. Nhiều hôm, khi Việt Nam là giữa khuya, nước Anh đang chiếu muộn, trên màn hình máy tính của cô Cẩm Lệ vẫn chạy dài những con số, ký hiệu âm vị học và dữ liệu phân tích âm học trên phần mềm Otter và PRAAT.

Một trong những thách thức lớn nhất trong quá trình nghiên cứu là việc xử lý khôi dữ liệu nói tự nhiên rất lớn, mã hóa thủ công chi tiết từng âm vị và kiểm tra lại bằng thính giác cũng như sử dụng phần mềm PRAAT để hỗ trợ phân tích âm học. Đây là công đoạn đòi hỏi rất nhiều công sức, sự tỉ mỉ và độ chính xác cao.
  Vượt qua nhiều khó khăn, ThS. Lê Nữ Cẩm Lệ cùng TS. Steve Disney đã gặt hái thành quả khi nghiên cứu được công bố trên tạp chí Languages. Cô chia sẻ: "Công bố trên tạp chí Q1 là thử thách lớn đối với bất kỳ nhà nghiên cứu nào, bởi bài viết phải trải qua quá trình bình duyệt nghiêm ngặt từ nhiều chuyên gia quốc tế. Các nhà bình duyệt đánh giá không chỉ về tính chặt chẽ của phương pháp luận mà còn ở giá trị đột phá và đóng góp học thuật, cũng như tính minh bạch và khả năng phổ quát... Tôi thực sự tự hào khi công trình của mình đã vượt qua được những tiêu chuẩn khắt khe đó."

Sau thành công của dự án hợp tác nghiên cứu cùng đồng nghiệp người Anh, ThS. Lê Nữ Cẩm Lệ tiếp tục hợp tác xuyên biên giới với các đồng nghiệp tại Thái Lan và Malaysia, thực hiện nghiên cứu về Giảng dạy các môn chuyên ngành bằng tiếng Anh ở bậc Đại học (English Medium Instruction). Công trình này cũng vừa được công bố trên một tạp chí Q1 khác. EMl là lĩnh vực cô Cấm Lệ dự định mở rộng nghiên cứu trong thời gian tới, cũng là bước tiếp theo trong hành trình đóng góp cho quốc tế hóa giáo dục đại học thông qua hợp tác nghiên cứu, giảng dạy và trao đối học thuật quốc tế của giảng viên Đại học Bách khoa Hà Nội.

Ghi dấu ấn trên tạp chí quốc tế Q1

Đề tài nghiên cứu "Hiện tượng lược bỏ âm cuối /s/-/z/ trong tiếng Anh của người Việt" thuộc lĩnh vực Âm vị học ứng dụng và tiếp thu ngôn ngữ thứ hai.

Bằng việc sử dụng mô hình hồi quy logistic nhị phân đa cấp, cung cấp bằng chứng thực nghiệm quy mô đầu tiên về hiện tượng lược bỏ âm cuối /s/ và /z/ trong tiềng Anh của người Việt và phân tích 3.858 trường hợp dữ liệu nói tự nhiên của người học đạt trình độ C1 theo Khung Tham chiếu Ngôn ngữ chung châu Âu (CEFR), nhóm nghiên cứu của ThS. Lê Nữ Cẩm Lệ và TS. Steve Disney không chỉ mô tả hiện tượng lược bỏ âm phổ biến, mà còn đi sâu xác định cơ chế tác động đa chiều của các yếu tố ngữ pháp hình thái, ngữ âm và tân suất mở ra hướng tiếp cận mới trong nghiên cứu và giảng dạy tiềng Anh.

Với ngôn ngữ "thuần" khoa học, giảng viên Bách khoa giải thích:

Nghiên cứu này cung cấp bằng chứng thực nghiệm đầu tiên về hiện tượng lược bỏ âm cuối /s/ và /z/ của người Việt và chỉ ra rằng hiện tượng này do ảnh hưởng chuyển di từ tiếng mẹ đẻ (như kết luận của các nghiên cứu trước đây) và là kết quả của sự tương tác phức tạp giữa nhiều yếu tố ngữ pháp, hình thái, ngữ âm và tần suất. Kết quả không chỉ xác nhận xu hướng lược bỏ chung mà còn định lượng rõ ràng tác động của các yếu tố này, cụ thể tỷ lệ lỗi cao hơn đáng kể đối với /s/ và /z/ khi hai âm này là hình vị bó buộc mang ý nghĩa ngữ pháp (45.1%) so với khi là một phần của hình vị gốc từ (16.8%). Bên cạnh đó, lỗi xảy ra nhiều hơn khi /s/ hoặc /z/ đứng sau một phụ âm (46.7%) so với sau một nguyên âm (19.7%). Nghiên cứu cũng chỉ ra mỗi tương quan chặt chẽ giữa tân suất sử dụng và độ chính xác. Các từ chức năng với cấu trúc nguyên âm + /s~z/ có tân suất cao (ví dụ như is, this) có tỷ lệ lỗi thấp (khoảng 12%), trong đó khi loại trừ tất cả các từ này, tỷ lệ lỗi chung tăng lên 41%.

Nghiên cứu đã xác định rõ các "điểm nóng" cần can thiệp, khuyến khích phát triển tài liệu địa phương hóa phù hợp với người Việt học tiềng Anh. Cụ thể, giáo viên có thể thiết kế hoạt động nhằm giảm hiện tượng lược bỏ, tập trung vào các ngữ cảnh có tỷ lệ lỗi cao; tăng tần suất tiếp xúc với các âm mục tiêu và từ vựng hiếm nhưng quan trọng hay tạo môi trường đầu vào giàu cấu trúc chứa /s/ và /z/ chuẩn xác...

Cách tiếp cận này giúp xây dựng hoạt động sư phạm dựa trên bằng chứng, hỗ trợ nâng cao năng lực phát âm và hiệu quả giao tiếp bền vững.

Sau khi công bố bài báo trên Tạp chí Languages, ThS. Lê Nữ Cẩm Lệ và cộng sự dự định mở rộng phạm vi nghiên cứu đề tài này trong bối cảnh rộng hơn của khu vực Đông Nam Á, so sánh và cung cấp thêm cơ sở khoa học cho giảng dạy tiếng Anh tại Việt Nam. Các nghiên cứu tiếp theo tập trung vào hai trụ cột chính:

(1) Phát triển nền tảng chứng cứ thực chứng vững chắc, sâu rộng để thiết kế tài liệu giảng dạy mục tiêu và can thiệp sư phạm hiệu quả;

(2) Kiểm chứng tác động của các hoạt động, phương pháp giảng dạy được thiết kế đặc biệt thông qua các nghiên cứu thực nghiệm. Điều này không chỉ đáp ứng yêu cầu học thuật mà còn có ý nghĩa thiết thực trong việc nâng cao chất lượng đào tạo và mở rộng đối thoại học thuật xuyên văn hóa.
 

Song song với việc tăng cường hợp tác khoa học với đối tác nước ngoài, ThS. Lê Nữ Cẩm Lệ cũng thúc đẩy việc giảng dạy tại các đại học nước ngoài nhằm đóng góp vào tiến trình quốc tế hóa giáo dục đại học.

Tháng 7/2025, cô Cẩm Lệ đã thực hiện chuyến công tác giảng dạy và nghiên cứu tại CHLB Đức theo lời mời của Khoa Ngôn ngữ, Văn học và Nghiên cứu Văn hóa, Đại học Kỹ thuật Dresden trong khuôn khổ chương trình Erasmus+ Mobility của Liên minh châu Âu. Cô Cẩm Lệ đã trực tiếp giảng dạy và hướng dẫn học thuật cho sinh viên đại học năm thứ Hai và thứ Ba, tham gia các phiên trao đổi thảo luận học thuật với đội ngũ giảng viên trường bạn về nghiên cứu và giảng dạy. Các hoạt động này được thực hiện nhằm tăng cường trao đổi học thuật và thúc đẩy hợp tác nghiên cứu khoa học giữa hai bên.