Những nhà khoa học nữ Bách khoa “đánh thức” giá trị nông sản Việt

Nhiều năm qua, nhóm các nhà khoa học nữ ngành Công nghệ Thực phẩm, Trường Hóa và Khoa học sự sống, Đại học Bách khoa Hà Nội đã kiên trì theo đuổi hướng nghiên cứu “Ứng dụng xúc tác sinh học để nâng cao giá trị nông sản Việt”. Không chỉ mở ra những quy trình công nghệ mới trong chế biến thực phẩm, các nghiên cứu này còn góp phần đưa nông sản Việt tiến gần hơn tới nền nông nghiệp xanh và kinh tế tuần hoàn.

Nhóm nghiên cứu gồm 9 “bóng hồng”: PGS. Vũ Thu Trang, PGS. Hồ Phú Hà, PGS. Lương Hồng Nga, PGS. Phan Thanh Tâm, PGS. Nguyễn Thị Hạnh, TS. Đỗ Thị Yến, TS. Nguyễn Hải Vân, ThS. Bùi Uyển Diễm và ThS. Nguyễn Thị Hoài Đức.

Ngày 6/3 vừa qua, 9 cô giáo Bách khoa đã được Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính trao Giải thưởng Kovalevskaia năm 2025 tại cuộc gặp mặt của Thủ tướng với đại diện nữ lãnh đạo, quản lý các cơ quan Trung ương, các nhà khoa học tiêu biểu nhân dịp kỷ niệm 116 năm Ngày Quốc tế Phụ nữ 8/3, tại Trụ sở Văn phòng Chính phủ.
  Chìa khóa giải mã bài toán giá trị gia tăng

Nếu coi nông sản thô như những viên đá quý còn nằm trong quặng, để biến chúng thành những món trang sức lộng lẫy, có giá trị cao, cần sự hỗ trợ từ những người thợ kim hoàn khéo léo. Trong Công nghệ Thực phẩm, người thợ đó chính là các tác nhân sinh học như enzyme hoặc vi sinh vật.

Xúc tác sinh học là việc sử dụng các thành phần tự nhiên này để thúc đẩy các phản ứng hóa học xảy ra nhanh hơn, hiệu quả hơn và an toàn hơn. Thay vì sử dụng các hóa chất độc hại hay nhiệt độ cao làm biến đổi chất lượng sản phẩm, xúc tác sinh học hoạt động như những "chiếc kéo" và "chất keo" ở cấp độ phân tử. Chúng cắt nhỏ các cấu trúc phức tạp, giải phóng các dưỡng chất quý giá hoặc tạo ra những hương vị đặc trưng mà các phương pháp truyền thống không thể làm được.

Nhìn vào một loại trái cây hay một hạt gạo, phần lớn chúng ta chỉ thấy đó là thực phẩm quen thuộc của đời sống hàng ngày. Nhưng trong phòng thí nghiệm của các nhà khoa học Bách khoa, những nguyên liệu ấy lại ẩn chứa cả một “kho tàng” hợp chất sinh học. Nhóm nghiên cứu ngành Công nghệ Thực phẩm đã tập trung khai thác các nguồn nguyên liệu nông sản quen thuộc của Việt Nam, từ đó xây dựng những quy trình công nghệ mới dựa trên xúc tác sinh học.
  Nhiều nghiên cứu của nhóm tập trung vào việc phân giải, chuyển hóa hoặc tách chiết các hợp chất sinh học có giá trị từ nông sản và phụ phẩm nông nghiệp. Nhờ các hệ enzyme phù hợp, những nguyên liệu quen thuộc có thể được chuyển hóa thành các thành phần dinh dưỡng, hợp chất sinh học hoặc nguyên liệu cho ngành thực phẩm và dược phẩm

Giá trị tiềm năng từ phụ phẩm nông nghiệp 

Một trong những điểm đặc biệt trong hướng nghiên cứu của nhóm là khai thác giá trị từ những phần tưởng chừng bỏ đi của nông sản.

Trong nhiều dây chuyền chế biến thực phẩm, lượng phụ phẩm tạo ra có thể rất lớn. Trước đây, những phần này thường chỉ được sử dụng làm thức ăn chăn nuôi hoặc phân bón, thậm chí thải bỏ gây ảnh hưởng đến môi trường. Thế nhưng, dưới góc nhìn của các nhà khoa học thực phẩm, những phụ phẩm đó lại chứa nhiều hợp chất sinh học quý như polyphenol, chất chống oxy hóa hay chất xơ sinh học.

Thông qua các hệ enzyme và quy trình xúc tác sinh học, nhóm nghiên cứu Bách khoa có thể tách chiết hoặc chuyển hóa các hợp chất này thành nguyên liệu có giá trị cao hơn. Những thành phần đó có thể được sử dụng trong thực phẩm chức năng, đồ uống dinh dưỡng hoặc các sản phẩm thực phẩm có lợi cho sức khỏe.

Nói cách khác, từ những nguyên liệu vốn bị coi là “phần thừa”, nhờ khoa học-công nghệ lại có thể biến thành những sản phẩm mới mang giá trị kinh tế cao. Điều này không chỉ giúp gia tăng giá trị của nông sản mà còn góp phần giảm thiểu chất thải trong quá trình sản xuất, vốn một yếu tố quan trọng trong mô hình nông nghiệp tuần hoàn.
  Bên cạnh việc khai thác phụ phẩm, nhóm nghiên cứu cũng tập trung vào các giải pháp cải thiện chất lượng và giá trị dinh dưỡng của thực phẩm.

Trong một số quy trình chế biến, enzyme có thể giúp phân giải các hợp chất phức tạp, từ đó giúp cơ thể hấp thu dưỡng chất dễ dàng hơn. Ở những trường hợp khác, enzyme có thể cải thiện cấu trúc và hương vị của sản phẩm, giúp thực phẩm trở nên hấp dẫn hơn đối với người tiêu dùng.

Không dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm, nhóm nữ nhà khoa học Bách khoa đã thành công trong việc chuyển giao nhiều công nghệ cho các doanh nghiệp, giúp họ tối ưu hóa quy trình sản xuất, giảm chi phí năng lượng và quan trọng nhất là tạo ra các dòng sản phẩm sạch, thân thiện với môi trường. 

Những đóa hồng không ngại gian khó

Làm khoa học vốn đã khó, phụ nữ làm khoa học còn khó gấp bội. Để có được cụm công trình đạt giải Kovalevskaia, 9 thành viên trong nhóm đã phải cân bằng giữa vai trò của một người mẹ, người vợ và nhà khoa học. 

Nhưng chính sự "mềm mại như nước, lan tỏa như nước, mạnh mẽ như nước", như lời đại diện nhóm nghiên cứu - PGS. Vũ Thu Trang ví von tại buổi lễ nhận giải Kovalevskaia đã giúp các cô vượt qua rào cản. 

Nhóm đã có 6 bằng sáng chế và giải pháp hữu ích được công nhận, đồng thời chuyển giao thành công cho các doanh nghiệp để đưa vào sản xuất thực tế. Các nhà khoa học nữ đã chủ trì và đồng hành cùng dự án xây dựng hai nhà máy gồm: Nhà máy sản xuất sữa gạo bảo quản dài hạn tại Thanh Hóa và nhà máy rượu mơ tại Bắc Kạn (nay là Thái Nguyên), với sản phẩm đã được xuất khẩu sang Nhật Bản.

Bên cạnh đó, nhóm chuyển giao hai dây chuyền công nghệ: Dây chuyền sản xuất xốt ăn liền bảo quản dài hạn và dây chuyền sản xuất phở ít sinh năng lượng tại Hà Nam (nay là Ninh Bình). Các sản phẩm từ những dây chuyền này đã được xuất khẩu sang các thị trường khó tính như châu Âu. 

Nhóm cũng chuyển giao thành công 17 chủng loại sản phẩm, với hơn 40 sản phẩm được thương mại hóa từ nguyên liệu Việt Nam. Nhiều sản phẩm đã được xuất khẩu, đồng thời đạt các danh hiệu như sản phẩm tiêu biểu cấp tỉnh và sản phẩm OCOP 3 sao, tiêu biểu gồm: Miến cải tiến chất lượng của làng nghề Hà Nội; sữa chua dê dạng khô Ba Vì; các sản phẩm từ nấm tại Bắc Giang; cá hồi tại Lào Cai; các sản phẩm từ phụ phẩm tôm Cà Mau; surimi và các sản phẩm từ surimi tại Hải Phòng; sữa thực vật tại Phú Thọ,...
  Các cô không chỉ cân bằng tốt giữa gia đình - công việc, mà còn tích cực tham gia các hoạt động xã hội, giảng dạy cho trẻ em làng SOS, tổ chức các chương trình STEM cho học sinh và truyền cảm hứng cho các thế hệ sinh viên nữ tự tin dấn thân vào con đường khoa học. Thông qua các đề tài nghiên cứu, nhiều sinh viên đã được tham gia vào các dự án khoa học thực tế, tiếp cận với những hướng nghiên cứu hiện đại trong ngành Công nghệ Sinh học và Công nghệ Thực phẩm.

Chia sẻ cảm xúc khi nhận giải thưởng Kovalevskaia, PGS. Vũ Thu Trang - Đại diện nhóm nghiên cứu bày tỏ đây là món quà đặc biệt gửi tới các thế hệ nhà giáo và nhà khoa học ngành Công nghệ Thực phẩm, những người thầm lặng cống hiến, đào tạo hàng ngàn kỹ sư, đưa tri thức khoa học thực phẩm từ phòng thí nghiệm đến nhà máy và phục vụ cộng đồng, trở thành cái nôi đầu tiên của ngành Công nghệ Thực phẩm tại Việt Nam và đồng hành với sự phát triển của đất nước. 

“Giải thưởng là món quà tuyệt vời dành cho tất cả các nhà khoa học nữ đi trước, cũng như lời tri ân sâu sắc đến sinh nhật lần thứ 70 của Đại học Bách khoa Hà Nội - nơi ươm mầm khát vọng chinh phục khoa học vì nhân dân.” - PGS. Vũ Thu Trang chia sẻ.

Trong thời gian tới, nhóm nghiên cứu dự kiến tiếp tục phát triển các công nghệ mới nhằm khai thác sâu hơn giá trị của nông sản, mục tiêu cuối cùng là đưa "hương vị Việt Nam" đến với thế giới một cách chuyên nghiệp nhất - Không chỉ xuất khẩu sản phẩm, mà xuất khẩu cả trí tuệ và công nghệ của người Việt!