Nhà giáo góp phần đặt nền móng ngành Điện và trái tim tận hiến với Bách khoa

Tháng 5/2026, giữa không gian ấm áp nghĩa tình của buổi lễ mừng thọ do Hội Cựu giáo chức tổ chức, nhà giáo - nhà khoa học 97 tuổi Vũ Gia Hanh ngồi bên chiếc đàn quen thuộc, cất cao giọng hát hai bản trường ca hùng tráng của một thời hoa lửa. Giai điệu hào sảng của “Trường ca sông Lô”, “Người Hà Nội”… chính là tiếng lòng sâu sắc của người thầy đã dâng hiến trọn vẹn tuổi trẻ, trí tuệ đặt nền móng đầu tiên cho ngành kỹ thuật điện Bách khoa, thắp lên ngọn lửa tự chủ cho các thế hệ mai sau, hướng tới dấu mốc 70 năm thành lập mái trường yêu dấu vào tháng 10/2026.

Một thời hoa lửa và những khúc ca đi cùng năm tháng

Phó Giáo sư Vũ Gia Hanh sinh năm 1929 tại làng Mọc Giáp Nhất, một ngôi làng cổ nằm bên sông Tô Lịch hiền hòa thuộc huyện Thanh Trì, Hà Nội xưa. Gia đình ông có 5 đời gắn bó sâu sắc với mảnh đất này. Cánh đồng lúa xưa kia của làng nay đã trở thành khu đô thị sầm uất Royal City.

Thuở nhỏ, ông lớn lên dưới bóng mát của gia đình nho học khoa bảng. Ông nội của ông vốn là một nhà nho uy tín trong vùng. Cha của ông là cụ Vũ Gia Tường - làm việc tại Sở Canh Nông, nhận mức lương rất cao lên tới sáu mươi đồng bạc Đông Dương mỗi tháng vào những năm 1930, tương đương giá trị của 20 tạ thóc thời bấy giờ.

Do đặc thù công việc ở cơ quan bố, gia đình ông phải di chuyển qua nhiều vùng đất khác nhau. Ông từng có ba năm sống ở Nha Trang khi mới 2 - 3 tuổi. Tiếp đó là quãng thời gian học tập tại Hải Phòng ở trường Bounan. Năm 1940, gia đình chuyển hẳn về lại Hà Nội, cậu học trò Vũ Gia Hanh được học tập tại trường Thăng Long danh tiếng, nơi có người thầy Võ Nguyên Giáp trực tiếp đứng lớp giảng dạy Lịch sử và Địa lý. Những bài giảng về lòng yêu nước của thầy Giáp đã gieo những hạt mầm cách mạng đầu tiên vào tâm hồn người thiếu niên Vũ Gia Hanh.

Năm 1945, khi mới 15 tuổi, cậu học trò Vũ Gia Hanh hăng hái gia nhập Đoàn thanh niên cứu quốc thành Hoàng Diệu. Những đêm tối mịt mùng, ông cùng đồng đội lẻn đi dán truyền đơn cách mạng trên các toa xe điện chạy dọc các tuyến đường chạy qua làng Giáp Nhất. Cô ruột của ông - bà Vũ Thị Túc một tiểu thương tháo vát ở Chợ Giời, đã mua được khẩu súng trường Nhật mới nguyên kèm theo băng đạn 30 viên từ những lính Nhật rã ngũ. Khẩu súng ấy được ông cất giấu cẩn thận trên gác mái nhà mình.
 

Ngày 19/8/1945, lệnh tổng khởi nghĩa ban bố, chàng trai trẻ Vũ Gia Hanh oai nghiêm đội mũ ca lô, vai đeo khẩu súng trường Nhật bước ra đình làng Giáp Nhất tham gia cướp chính quyền. Ủy ban nhân dân cách mạng lâm thời làng Giáp Nhất được thành lập, cụ Vũ Gia Tường làm chủ tịch, bà Vũ Thị Túc làm thành viên ủy ban. Chàng thanh niên 17 tuổi đầy nhiệt huyết cùng đoàn biểu tình kéo đi tước vũ khí tại Đại lý Hoàn Long, tiến ra Ngã Tư Sở, vượt qua Gò Đống Đa tước khí giới của chính quyền thân Nhật, tiến thẳng vào Phủ Khâm sai Bắc kỳ, buộc chính quyền bù nhìn đầu hàng.

Đêm 19/12/1946, tiếng súng kháng chiến toàn quốc bùng nổ. Chứng kiến ánh chớp xanh lè từ các loạt pháo đài Láng bắn dồn dập vào nội thành, người chiến sĩ trẻ Vũ Gia Hanh quyết định xếp bút nghiên, dấn thân vào cuộc kháng chiến của dân tộc. Nhờ sự nhanh nhẹn, tháo vát, ông được tuyển làm liên lạc viên đặc biệt trực thuộc văn phòng Bộ Tổng chỉ huy của Tiểu đoàn 500, dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Nhiệm vụ của người chiến sĩ liên lạc hỏa tốc vô cùng nguy hiểm. Ông phải đeo chiếc xắc cốt chứa công văn đóng dấu mật có hình mũi tên đỏ, một mình băng rừng lội suối qua các vùng chiếm đóng nguy hiểm để chuyển mệnh lệnh quân sự tới các chiến khu Hai, Ba, Bốn.

Năm 1948, ông được cử về Phú Thọ học tại trường Trung học kháng chiến Đào Giã (là trường trung học chuyên khoa đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, được thành lập và sơ tán lên vùng chè Đào Giã huyện Thanh Ba, tỉnh Phú Thọ trước đây) trong giai đoạn đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp dưới sự dạy dỗ của các giáo sư tên tuổi như thầy Ngô Thúc Lanh.

Tốt nghiệp trung học năm 1950, ông đỗ vào khóa 4 trường Đại học Y khoa kháng chiến do giáo sư Hồ Đắc Di làm Hiệu trưởng. Học được 1 tháng, lệnh tổng động viên ban bố, ông khoác ba lô gia nhập quân đội, thuộc quân y viện 3, làm trợ lý gây mê phục vụ phòng mổ dã chiến giữa rừng sâu Yên Thế trong chiến dịch Hoàng Hoa Thám.

Tháng 8/1951, chiến dịch kết thúc. Giáo sư Hồ Đắc Di ra thông báo triệu tập những sinh viên giỏi toán trở về Chiêm Hóa, Tuyên Quang để gia nhập trường Khoa học Cơ bản do Giáo sư Lê Văn Thiêm sáng lập. Để bảo đảm an toàn, Nhà nước quyết định chuyển trường sang Khu học xá Trung ương tại Quảng Tây (Nam Ninh, Trung Quốc). Ông cùng 5 người bạn khỏe mạnh được giao nhiệm vụ vận chuyển tài liệu giáo trình bằng đường thủy. Họ vào rừng chặt nứa đan thành bè lớn, vượt qua những thác ghềnh hiểm trở mùa lũ cuồn cuộn đổ ra Sông Lô. Đêm ấy, dưới ánh trăng thu tỏa sáng dịu hiền hai bên bờ sông lấp lánh sóng nước, những tâm hồn trẻ tuổi đã cùng nhau cất cao giai điệu hùng tráng của bài “Trường ca Sông Lô”, bài ca đi theo ông suốt những năm tháng sau này.
 

Tại bến Bình Ca, ông gặp lại người cha Vũ Gia Tường đang đi công tác. Cha ông mừng rỡ rút chiếc nhẫn vàng trao cho con trai để phòng thân nơi xứ người. Đó cũng là lần cuối cùng ông được gặp cha trước khi cụ qua đời trong kháng chiến gian khổ ở quê nhà.

Chặng đường sang Trung Quốc tiếp tục bằng những chuyến đi xuyên rừng và đi xe tải qua đèo Lê A để sang Long Châu, rồi tiến về Tâm Hư, cách Nam Ninh 10 km. Cuộc sống học tập tại đây vô cùng thiếu thốn, lớp học dựng tạm bằng tre nứa giữa trời, nước sinh hoạt khan hiếm phải múc từ ao tù rêu xanh về đánh phèn.

Sau 2,5 năm học tập xuất sắc tại trường Khoa học Cơ bản, ông được chọn đi học đại học chính quy tại Đại học Triết Giang, Hàng Châu. Ông nhanh chóng bắt nhịp với ngành Phát dẫn điện. Tại đây, ông chủ động đề xuất được ở chung phòng với sinh viên bản xứ, cùng chia sẻ từng miếng ăn, giấc ngủ, cùng tham gia các phong trào lao động của sinh viên nước bạn.
 

Cũng trong thời gian này, nhờ đã biết một chút về nhạc lý, ông tự tìm mua những cuốn sách nhạc Trung Quốc có in các bài hát quan họ Việt Nam phát hành sau năm 1954 để tự học nhạc, tự học hát và học đàn. Ông dùng tiếng đàn để giao lưu, dạy sinh viên Trung Quốc hát dân ca Việt Nam, thắt chặt tình hữu nghị giữa thế hệ trẻ hai nước.

Những năm tháng đặt nền móng và tận hiến dưới mái trường Bách khoa

Tốt nghiệp kỹ sư xuất sắc, khi đang thực tập tại các nhà máy cơ khí điện lực lớn của Trung Quốc, ông nhận quyết định hỏa tốc từ Bộ Quốc gia Giáo dục (nay là Bộ Giáo dục và Đào tạo) yêu cầu trở về nước ngay lập tức để tham gia giảng dạy tại Đại học Bách khoa Hà Nội. Người kỹ sư trẻ Vũ Gia Hanh lên đường trở về quê hương vào tháng 3/1957, mang theo hoài bão lớn lao về một nền công nghiệp điện lực tự chủ.

Trở về trường vào những ngày đầu thành lập, ông đối mặt với muôn vàn khó khăn. Cơ sở vật chất nghèo nàn, chỉ có bốn tòa nhà rỗng ký hiệu A, B, C, D vốn là cư xá cũ thời thuộc địa Pháp. Được giao nhiệm vụ xây dựng Bộ môn Phát dẫn điện, ông hiểu rằng dạy kỹ thuật nếu chỉ có phấn trắng - bảng đen thì khó đem lại hiệu quả thực tế. Ông lặn lội khắp các xí nghiệp từ Hà Nội, Hải Phòng cho tới Nam Định để tìm kiếm, thu mua lại những chiếc động cơ cũ, thiết bị thải loại. Ông mang những đống sắt vụn ấy về, tự tay tháo dỡ, sửa chữa, quấn lại từng cuộn dây điện từ để phục hồi tính năng kỹ thuật.

Dưới căn hầm tối tăm của tòa nhà C - nơi thời kỳ Nhật thuộc địa từng dùng làm buồng giam giữ những người yêu nước chống đối - phòng thí nghiệm máy điện đầu tiên của Việt Nam đã được hoàn thành bằng mồ hôi và trí tuệ của thầy trò Bách khoa. Phòng thí nghiệm tự chế ấy vận hành trơn tru bốn bài thí nghiệm cơ bản về máy điện xoay chiều và một chiều, phục vụ khóa học sinh đầu tiên (khóa 1).

Ông vẫn nhớ mãi kỷ niệm về chuyến viếng thăm đột xuất của Thủ tướng Phạm Văn Đồng vào một buổi tối muộn dưới căn hầm nhà C. Thủ tướng xúc động dặn dò: “Các đồng chí tự tay xây dựng được phòng thí nghiệm thế này để dạy học là rất quý. Sau này, khi có sự giúp đỡ của các nước bạn như Liên Xô, chúng ta sẽ có những cơ sở khang trang, hiện đại hơn, nhưng tinh thần tự lực cánh sinh hôm nay của các đồng chí phải luôn được gìn giữ”. Lời động viên ấy trở thành điểm tựa tinh thần to lớn cho thầy trò vượt qua chiến tranh phá hoại ác liệt sau này.

Năm 1963, ông sang Liên Xô làm nghiên cứu sinh tại Học viện Năng lượng Moscow dưới sự hướng dẫn của một viện sĩ nổi tiếng. Khi ông hoàn thành xuất sắc luận án Phó tiến sĩ vào năm 1966, người thầy Liên Xô đã tặng ông toàn bộ mô hình thí nghiệm máy điện siêu nhỏ vô cùng tinh xảo cùng hệ thống tải điều khiển đi kèm và bộ sách chuyên ngành bằng tiếng Nga để mang về Việt Nam làm đồ dùng dạy học trực quan.
 

Trở về nước giữa lúc Mỹ ném bom ác liệt miền Bắc, Đại học Bách khoa Hà Nội phải sơ tán lên vùng rừng núi Lạng Sơn, Bắc Giang. Ông cùng đồng nghiệp gùi trên lưng từng hòm mô hình thí nghiệm Liên Xô tặng, dựng lớp học bằng tre nứa dưới hầm lò để tiếp tục giảng dạy. Ông quyết định thành lập Bộ môn Máy điện và Khí cụ điện, một quyết định mang tính chiến lược phù hợp với quy mô nền công nghiệp lúc bấy giờ.

Bên cạnh việc xây dựng phòng thí nghiệm, Phó Giáo sư Vũ Gia Hanh dành nhiều tâm huyết biên soạn tài liệu giảng dạy. Ông tự dịch cuốn giáo trình máy điện dày cộp từ tiếng Trung Quốc sang tiếng Việt cho sinh viên khóa 1. Sau đó, ông chủ trì biên soạn bộ giáo trình “Máy điện” bằng tiếng Việt đầu tiên cùng các kỹ sư trẻ xuất sắc như thầy Phan Tử Thụ - nhà giáo, kỹ sư và chuyên gia kỳ cựu trong ngành Điện lực Việt Nam, sau này trở thành đồng nghiệp với PGS. Vũ Gia Hanh tại Trường Đại học Bách khoa Hà Nội. Bộ giáo trình khoa học, logic này đã được tái bản tới lần thứ 8 vào thời điểm ông nhận quyết định nghỉ hưu vào 9/1995, khẳng định giá trị bền vững cùng thời gian.

Trải qua gần 40 năm đứng trên bục giảng, niềm tự hào lớn nhất của ông là sự trưởng thành của các thế hệ học trò. Ông luôn nhắc về cô học trò nhỏ Nguyễn Thị Nguyệt. Nhờ nền tảng kiến thức lý thuyết vững chắc và tư duy sáng tạo được truyền thụ dưới mái trường Bách khoa, người nữ kỹ sư ấy đã dũng cảm nhận nhiệm vụ thiết kế, chế tạo thành công máy biến áp 110kV, 220kV và đỉnh cao là máy biến áp 500kV đầu tiên của Việt Nam mà không cần trải qua quá trình đào tạo ở nước ngoài, làm lợi cho đất nước hàng trăm tỷ đồng. Nữ kỹ sư vinh dự được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới. Sự thành công vượt bậc của học trò chính là quả ngọt vô giá cho cuộc đời dạy học tận hiến của người thầy Vũ Gia Hanh.

Vượt qua những nốt trầm cuộc đời và tuổi già viên mãn bên mái trường xưa
 

Bên cạnh những vinh quang sư phạm, cuộc đời Phó Giáo sư Vũ Gia Hanh cũng trải qua những nốt trầm của thời kỳ bao cấp khó khăn. Đồng lương giảng viên ít ỏi khó gánh vác cuộc sống gia đình, vợ ông phải ra chợ Kim Liên mở sạp bán trà mạn để nuôi con.

Để cải thiện kinh tế gia đình và đóng góp nghĩa vụ quốc tế, ông đã 2 lần sang làm chuyên gia giáo dục tại Algérie. Với vốn tiếng Pháp điêu luyện từ thuở nhỏ, ông đứng lớp giảng dạy bằng tiếng Pháp tại thủ đô Algiers trong 2 năm đầu. Tích lũy được một khoản tiền, ông trở về nước lo cho các con đang tuổi lớn và dùng số tiền ấy để mua lại chính căn hộ tập thể Trung Tự mà gia đình phải bán lấy tiền trang trải cuộc sống trước đó.

Ít lâu sau, ông tiếp tục sang Algérie lần thứ hai với thời hạn 1,5 năm. Chuyến đi lần này đầy hiểm nguy do sự trỗi dậy của các lực lượng khủng bố cực đoan. Một người đồng nghiệp thân thiết của ông ở khoa Cơ khí Đại học Bách khoa bị phiến quân ám sát bằng súng ngay trên đường tới giảng đường. Trước mối đe dọa trực tiếp đến tính mạng của chuyên gia Việt Nam, người vợ ở quê nhà đã làm đơn xin Bộ Quốc gia Giáo dục cho ông được về nước trước thời hạn.
 

Trải qua bao biến cố, Phó Giáo sư Vũ Gia Hanh hôm nay đang tận hưởng những năm tháng tuổi già bình yên, hạnh phúc bên con cháu. Ở tuổi 97, ông vẫn duy trì lối sống lành mạnh, năng động. Hàng ngày, bất kể nắng mưa, vị Phó giáo sư già tự đi xe máy hoặc xe đạp ra bể bơi Royal City bơi đều đặn 200 mét. Ông thường xuyên cùng những người bạn già thân thiết như thầy Xuân Thành - nguyên giảng viên Đại học Bách khoa Hà Nội - rủ nhau đi bơi, đi tắm suối khoáng nóng Thanh Thủy để rèn luyện sức khỏe.

Trí tuệ minh mẫn của ông là tấm gương sáng giữa đời thường cho con cháu soi vào. Người con trai của ông đã khởi nghiệp thành công với công ty chế tạo máy biến áp tư nhân, làm ăn phát đạt.
 

Dù đã rời xa bục giảng nhiều năm, trái tim nhà giáo - nhà khoa học Bách khoa vẫn đập chung nhịp đập với sự phát triển của Đại học Bách khoa Hà Nội. Ông vẫn thường xuyên cập nhật tin tức về trường qua các buổi sinh hoạt của Hội Cựu giáo chức. Khi nghe đồng nghiệp cũ Phan Tử Thụ chia sẻ về định hướng phát triển đến năm 2030 - thời điểm trường sẽ có những tòa tháp hiện đại 30 tầng cùng các phòng thí nghiệm đẳng cấp quốc tế để lọt vào tốp đầu các trường đại học châu Á - đôi mắt ông lại lấp lánh niềm vui.
 

Ông chia sẻ niềm tin sâu sắc rằng các thế hệ người Bách khoa kế cận sẽ tiếp tục phát huy tinh thần tự chủ, sáng tạo, đưa danh tiếng của Nhà trường vươn xa trên trường quốc tế. Tiếng hát hào sảng vang lên cùng tiếng đàn ấm áp của ông trong khúc ca “Người Hà Nội” và “Trường ca Sông Lô” tại buổi lễ mừng thọ tháng 5/2026 chính là món quà tinh thần vô giá, một sợi dây vô hình kết nối quá khứ vinh quang với tương lai tươi sáng của mái trường Bách khoa tròn 70 tuổi vào tháng 10/2026.