Chào mừng Kỷ niệm 70 năm thành lập Đại học Bách khoa Hà Nội: Những người khai sơn phá thạch

Tháng 10/2026, Đại học Bách khoa Hà Nội sẽ chạm mốc kỷ niệm 70 năm thành lập. Nhìn lại chặng đường dài đầy tự hào, thế hệ hôm nay vẫn luôn nhắc về những ngày đầu gian khó khi ngôi trường kỹ thuật hàng đầu đất nước được đặt những viên gạch đầu tiên. Đó là một giai đoạn lịch sử đặc biệt với những quyết sách chiến lược hòa quyện cùng tâm huyết của những trí thức lớn như Giáo sư Trần Đại Nghĩa và Giáo sư Tạ Quang Bửu tạo nên một biểu tượng của tri thức Việt Nam.

Nghị định 147 và sứ mệnh của “cánh chim đầu đàn”

Sau năm 1954, cuộc kháng chiến trường kỳ chống thực dân Pháp kết thúc, mở ra một trang sử mới cho dân tộc. Miền Bắc nước ta bước vào giai đoạn phục hồi nền kinh tế bị chiến tranh tàn phá nặng nề. Nhiệm vụ trọng tâm lúc bấy giờ là xây dựng Chủ nghĩa xã hội và tạo dựng hậu phương vững chắc cho tiền tuyến miền Nam. Trong bối cảnh ấy, Đảng xác định chủ trương tự lực cánh sinh là chính, đồng thời tranh thủ sự giúp đỡ của chuyên gia các nước xã hội chủ nghĩa nhằm nhanh chóng đào tạo đội ngũ cán bộ khoa học kỹ thuật toàn diện.
 

Ngày 6/3/1956, Bộ trưởng Bộ Quốc gia Giáo dục Nguyễn Văn Huyên đặt bút ký Nghị định số 147/NĐ quyết định thành lập Trường Đại học Chuyên nghiệp Bách khoa. Đây là quyết định hành chính đặt nền móng cho việc hình thành ngôi trường kỹ thuật đầu tiên của cả nước. Để Nhà trường có đầy đủ cơ sở pháp lý và chính thức đi vào hoạt động, Chính phủ đã ban hành văn bản số 2184/TC ngày 4/6/1956 duyệt thành lập 5 trường đại học, trong đó có Đại học Bách khoa Hà Nội.

Trường ra đời trong hoàn cảnh đất nước còn rất nhiều khó khăn về vật chất, cơ sở hạ tầng nghèo nàn sau những năm tháng chiến tranh. Tuy nhiên, sự sáng suốt của các nhà lãnh đạo khi quyết định xây dựng một trường đại học khoa học kỹ thuật đầu đàn đặt nền móng cho sự nghiệp phát triển đất nước về lâu dài. Những thế hệ sinh viên đầu tiên đã bước vào trường với một niềm tin mãnh liệt vào sứ mệnh kiến thiết nước nhà. Tinh thần của Nghị định 147 luôn đóng vai trò kim chỉ nam cho các hoạt động của Bách khoa Hà Nội suốt bảy thập kỷ qua. Đây là nền tảng vững chắc để Nhà trường tự xác định vị trí dẫn dắt, gắn liền giáo dục với trách nhiệm quốc gia và ý thức dân tộc.

Giáo sư Trần Đại Nghĩa - Vị tướng của Đại Nghĩa và trách nhiệm quốc gia
 

Người được tin tưởng giao trọng trách Giám đốc đầu tiên của ngôi trường đại học khoa học kỹ thuật trọng điểm của Việt Nam - Bách khoa Hà Nội - là Thiếu tướng, Giáo sư, Viện sĩ, Anh hùng Lao động Trần Đại Nghĩa.

Ông tên thật là Phạm Quang Lễ, sinh ngày 13/9/1913 tại xã Chánh Hiệp, huyện Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long trong một gia đình nhà giáo nghèo. Năm 1933, Phạm Quang Lễ bộc lộ tài năng thiên bẩm khi thi đỗ đầu cả hai bằng tú tài: Tú tài Việt và tú tài Tây. Vượt qua hoàn cảnh mồ côi nghèo khó, giai đoạn 1935-1946, ông sang Pháp du học. Ông theo học và tốt nghiệp nhiều trường kỹ thuật danh tiếng như Trường Bách khoa Paris, Trường Mỏ Paris, Trường Điện, Trường Cầu đường Paris; đồng thời học tại Đại học Paris (Sorbonne).
 

Ông từng làm việc trong lĩnh vực hàng không tại Pháp. Bắt đầu năm 1942, ông sang Đức làm việc trong xưởng chế tạo máy bay và Viện nghiên cứu vũ khí. Năm 1946, theo lời mời của Chủ tịch Hồ Chí Minh, ông từ bỏ cuộc sống giàu sang tại Paris để trở về nước tham gia hoạt động cách mạng.

Ngày 10/9/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh giao ông nhiệm vụ Cục trưởng Cục Quân giới và đặt tên mới cho ông là Trần Đại Nghĩa. Trong kháng chiến, ông trực tiếp chỉ đạo sản xuất những loại vũ khí có sức công phá lớn: Lựu đạn, súng phóng lựu, súng cối 81mm, mìn phá xe và súng chống tăng không giật hay còn gọi là Bazooka. Năm 1948, ông được phong quân hàm Thiếu tướng đợt đầu tiên. Năm 1952, ông vinh dự nhận Huân chương Hồ Chí Minh và danh hiệu Anh hùng Lao động.

Trên cương vị lãnh đạo Nhà trường, Giáo sư Trần Đại Nghĩa đặc biệt quan tâm tới việc đào tạo, bồi dưỡng, phát hiện tài năng khoa học và phát triển đội ngũ khoa học. Ông nhận thức rõ về tầm quan trọng của tri thức cùng khoa học kỹ thuật đối với việc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa khẳng định một trường đại học với vị thế dẫn dắt như Đại học Bách khoa Hà Nội luôn cần tự xác định vị trí của mình. Ông nhắc nhở Nhà trường cần dạy với trách nhiệm quốc gia và học sinh phải học với ý thức tự tôn của một dân tộc.
 

Sau đó, do tình hình cấp bách của nước nhà, ông được Chính phủ điều về phụ trách các công tác quan trọng của ngành quân giới. Trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, GS Trần Đại Nghĩa chỉ đạo nhiều hoạt động nghiên cứu, cải tiến kỹ thuật quân sự, góp phần nâng cao hiệu quả của các loại vũ khí, khí tài phục vụ chiến đấu.

Giáo sư, Viện sĩ, Anh hùng lao động Trần Đại Nghĩa còn đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng: Chủ nhiệm Ủy ban Kiến thiết cơ bản Nhà nước, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước, Viện trưởng Viện Khoa học Việt Nam. Ông là Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô và Viện Hàn lâm Khoa học Cộng hòa Dân chủ Đức. Ông cũng là Đại biểu Quốc hội khóa II và III.

Hình ảnh vị tướng trên bục giảng trở thành biểu tượng của sự gắn kết giữa tri thức và lòng yêu nước. Tháng 9/2021, Nhà trường thành lập Quỹ học bổng mang tên ông nhằm hỗ trợ sinh viên có hoàn cảnh khó khăn, có ý chí nghị lực vươn lên. Ông lâm bệnh và qua đời ngày 9/8/1997 tại Thành phố Hồ Chí Minh.
 

Hiện nay, tinh thần của Giáo sư, Viện sĩ, Anh hùng lao động Trần Đại Nghĩa vẫn lan tỏa mạnh mẽ. Để vinh danh ông, tên Trần Đại Nghĩa được Thành phố đặt cho con phố chạy dọc phía Tây khuôn viên Nhà trường, được gắn biển từ năm 2007. Đồng thời, Quảng trường Trần Đại Nghĩa (nằm phía sau tòa nhà C2, hướng ra đường Giải Phóng) đã được bàn giao cho Đoàn Thanh niên và Hội Sinh viên vào ngày 19/5/2025, trở thành không gian sinh hoạt cộng đồng khang trang cho sinh viên. Đây là nơi nuôi dưỡng những ước mơ khoa học của thế hệ trẻ, tiếp nối lý tưởng phụng sự tổ quốc của vị lãnh đạo đầu tiên của Đại học Bách khoa Hà Nội.

Giáo sư Tạ Quang Bửu - Ngọn hải đăng của tinh thần tự học và tri thức Bách khoa
 

Sau khi Giáo sư Trần Đại Nghĩa nhận nhiệm vụ mới, Giáo sư Tạ Quang Bửu được phân công đảm nhiệm vai trò Hiệu trưởng Nhà trường. Ông được mệnh danh là thiên huyền thoại về khả năng tự học và niềm đam mê đọc sách bất tận. Tinh thần học tập không ngừng nghỉ của ông truyền cảm hứng mạnh mẽ cho toàn bộ cán bộ, giảng viên và sinh viên trong những ngày đầu xây dựng trường. Ông luôn nhấn mạnh việc nắm vững lý thuyết cơ bản kết hợp chặt chẽ với thực hành kỹ thuật, tạo nên giá trị cốt lõi bền vững cho Nhà trường.

Giáo sư Tạ Quang Bửu là trí thức uyên bác với nền tảng kiến thức rộng lớn, bao quát nhiều lĩnh vực khoa học khác nhau. Sự hiện diện của ông tại Bách khoa củng cố mạnh mẽ tư duy lý thuyết hệ thống, tạo nên sự cân bằng hoàn hảo với tính thực tiễn mà người tiền nhiệm đặt ra. Ông đặc biệt coi trọng việc tự học, nghiên cứu tài liệu và xây dựng nền tảng khoa học cơ bản cho sinh viên Bách khoa. Ông sở hữu khả năng đọc hiểu nhiều ngoại ngữ, giúp nắm bắt những xu hướng công nghệ tiên tiến của thế giới lúc bấy giờ để áp dụng vào chương trình giảng dạy.
 

Tầm vóc của ông gắn liền với tư duy giáo dục đại học hiện đại. Giáo sư luôn căn dặn sinh viên muốn trở thành kỹ sư giỏi, trước hết phải là một người ham học hỏi và sở hữu tư duy độc lập. Ông dành cả cuộc đời cổ vũ cho tinh thần tự học, coi đó là chìa khóa để người trí thức Việt Nam vươn ra biển lớn kiến thức toàn cầu. Uy tín học thuật của ông góp phần quy tụ nhiều nhà khoa học tham gia giảng dạy và nghiên cứu tại Bách khoa trong những năm đầu xây dựng.

Bên cạnh sự nghiệp giáo dục, Giáo sư Tạ Quang Bửu còn là một nhà lãnh đạo có tầm vóc trong bộ máy Nhà nước. Ông từng giữ các trọng trách: Bộ trưởng Bộ Đại học và Trung học chuyên nghiệp, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng và Thứ trưởng Bộ Công thương.
 

Tên tuổi của ông hôm nay gắn liền với Thư viện Tạ Quang Bửu, Đại học Bách khoa Hà Nội, một trong những thư viện đại học lớn nhất cả nước. Đây là sự tri ân sâu sắc đối với người thầy dành cả cuộc đời cống hiến cho sự nghiệp tri thức. Thư viện mang tên ông là biểu tượng cho tinh thần Bách khoa: Học để làm chủ công nghệ, học để phụng sự nhân dân. Những bài giảng cùng định hướng giáo dục của Giáo sư Tạ Quang Bửu giúp Bách khoa đào tạo ra những thế hệ kỹ sư giỏi chuyên môn, giàu nền tảng văn hóa và lòng nhân văn.
 

Hình ảnh của ông luôn sống động trong lòng các thế hệ sinh viên thông qua con phố Tạ Quang Bửu bao quanh khu ký túc xá và các khu làm việc của trường. Đặc biệt, Quảng trường Tạ Quang Bửu nằm ngay trước Thư viện mang tên ông đã chính thức được gắn biển vào năm 2022. Đây là không gian sinh hoạt cộng đồng trọng điểm, nơi diễn ra các sự kiện lớn, trở thành trái tim kết nối tri thức và các hoạt động sôi nổi của sinh viên Bách khoa.

Di sản 70 năm và khát vọng vươn tầm

Hành trình 70 năm của Đại học Bách khoa Hà Nội là sự nối tiếp khát vọng của những người đi trước. Những nỗ lực khai sơn phá thạch của Giáo sư Trần Đại Nghĩa và Giáo sư Tạ Quang Bửu giúp Nhà trường khẳng định vị thế dẫn dắt trong hệ thống giáo dục quốc gia. Từ một ngôi trường non trẻ thành lập theo Nghị định 147, Bách khoa Hà Nội đã lớn mạnh thành một đại học đa ngành, đa lĩnh vực, đóng góp quan trọng vào sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

Việc thành lập Quỹ học bổng Trần Đại Nghĩa vào năm 2021 là giải pháp nhằm thực hiện trách nhiệm xã hội, đồng thời thu hút những học sinh xuất sắc vào học tại trường. Quỹ học bổng mang tên người hiệu trưởng đầu tiên là sự kết nối giữa quá khứ vẻ vang và tương lai tươi sáng của Đại học Bách khoa Hà Nội. Sinh viên nhận học bổng được hỗ trợ về mặt tài chính và được tiếp thêm động lực từ ý chí của các bậc tiền bối. Điều này giúp bồi dưỡng đội ngũ cán bộ khoa học kỹ thuật chất lượng cao đúng như kỳ vọng của Đảng và Nhà nước ngay từ những ngày đầu thành lập.
 

Hướng tới kỷ niệm 70 năm thành lập vào tháng 10/2026, thế hệ “người Bách khoa” hôm nay giữ vững lời thề phụng sự Tổ quốc, nỗ lực đưa tên tuổi Nhà trường vươn tầm thế giới. Chặng đường lịch sử bắt đầu với văn bản pháp lý năm 1956, được bồi đắp bằng trí tuệ cùng tâm huyết của các trí thức lớn đã tạo bệ phóng chắc chắn cho tương lai.

Giáo sư Trần Đại Nghĩa và Giáo sư Tạ Quang Bửu - Những người khai mở để lại di sản quý giá về giá trị vật chất cùng tinh thần khoa học kiên cường và lòng yêu nước sâu sắc. Với di sản quý báu đó, Đại học Bách khoa Hà Nội sẽ tiếp tục nỗ lực đáp ứng kỳ vọng của nhân dân, đóng góp vào công cuộc xây dựng đất nước giàu mạnh, xứng đáng với tầm vóc của những vị giáo sư tiền bối đã dày công gây dựng.